انسان و جامعه
مقدمه
در این بحث، سرو کار ما با دو واژهی «انسان» و «جامعه» است که در ظاهر، واژههای آشنائی هستند و رابطهء آنها نیز رابطهء نا آشنائی نیست. ولی با کمی دقت و مطالعهء سیر فکری در جوامع مختلف در مییابیم که بین نیروهای اجتماعی بر سر مفهوم هر کدام از این واژهها و ارتباط آنها با هم، در طول تاریخ و به ویژه در صد سال اخیر مبارزهای شدید حاکم بوده است. تا قرنهای ۱۴ و ۱۵ میلادی، علم، به علت ناتوانیاش در توضیح این واژهها، مکرراً از مذهب و سیستمهای فلسفی مربوطه که جوابهای ظاهرا قانع کننده و حاضر و آمادهای در موارد فوق داشتند، شکست میخورد و به پشت صحنه رانده میشد.
با آغاز رنسانس در اروپا و شکوفائی علم، گام به گام درک خداباورانه از انسان، جامعه و روابط آنها به عقب رانده میشد. پیر رسو میگوید: علم مجبور بود شمشیر زنان علیه افکار ارسطو، افلاطون و مالیخولیای فلوطین مبارزه کند و به پیش رود.
با تدوین ماتریالیسم - تاریخی، درک علمی از واژههای فوق بر درک ایدهآلیستی پیروزی نهائی را بدست آورد. ولی این پیروزی به مفهوم همه جا گیر شدن درک علمی از واژههای فوق نیست. مثل این است که علم پرواز به آسمان تدوین شده است ولی هر کسی نمیتواند هواپیما بسازد و یا پرواز کند.
در صد سال اخیر به ویژه در آخرین سالهای سلطنت پهلوی، با تحکیم نظام سرمایهداری در ایران و نفوذ علم و تکامل مبارزهء طبقاتی، ماتریالیسم – دیالکتیک در بین جوانان، نفوذ قابل توجهی یافت. از این جهت فلاسفهء ایدهآلیست مثل مطهری و سروش با امکانات وسیعی که در اختیار داشتند، چندین اثر در نقد ماتریالیسم – دیالکتیک تدوین کردند و دقیقاً بر زمینهء انسان و جامعه، نظرات بسیار منسجم، سیستماتیک و قانونمندانهء خود را توضیح دادند. متأسفانه به علت موانعی مثل ترور و خفقان، خط مشی نادرست و پراکندگی جنبش چپ، انقلابیون قادر نشدند به موقع این نظرات را نقد و افشا کنند و جوانانی که گروه گروه به آنها میپیوستند را از زیر آوار فلسفهء مالیخولیائی وحدت وجودی نجات دهند. این عوامل باضافهء عوامل اقتصادی، سیاسی و بینالمللی باعث روی کار آمدن رژیم مذهبی و به غایت ارتجاعی خمینی شد. روشنفکران ایدهآلیست هنوز هم بسیار فعالند. اگر قرار است چنین رژیمی سرنگون گردد، باید علاوه بر رستاخیز عمومی زحمتکشان، رستاخیز تئوریک نیز علیه نظرات و معیارهای آنها به وجود آید. فقط با سلاح علم و تئوری انقلابی میتوان سلاح ضد علمی و تئوری ارتجاعی آنها را نابود نمود.